Salomon Kroonenberg, Atlas, 9789045018768

Klik hier om dit boek te bestellen bij Cosmox

Waarom hebben religies anno 2011 nog steeds vier vijfde van de wereldbevolking als aanhangers? Geloven moet een evolutionair voordeel bieden.

Nee, ons brein dient niet in de eerste plaats om te denken. Ons brein dient in de eerste plaats om te handelen. Pas toen het zo ontwikkeld was dat er tijd overbleef om niet alleen het handelen te sturen, ging de mens denken. Het overkwam die verre verre voorouder van ons die zo’n 150.000 jaar geleden in het holst van de nacht naar de sterren kijkend voor zijn grot zat en plots bedacht dat ook hij, net als zoveel om hem heen, vergankelijk moest zijn. Hij had verwanten zien sterven, hij had dieren zien sterven, hij had gezien hoe planten niet het eeuwige leven hadden. De gedachte moet angstaanjagend zijn geweest, dus ging de beschikbare hersencapaciteit verder denken. En fantaseren. Over hoe het na het einde hier misschien toch niet helemaal voorbij zou zijn. De oermens betrad stapje voor stapje het complexe domein van de religie.
Antropoloog Lionel Tiger (Rutgers University) en psychiater en biogedragswetenschapper Michael T. McGuire (UCLA) verklaren in Het goddelijke brein waarom vandaag ongeveer vier vijfde van de wereldbevolking een slordige 4.200 verschillende religies aanhangt. Net zoals het brein van die verre voorouder houdt ook het onze niet van onzekerheden. Dat na de dood het niets op ons wacht is een onverdraaglijke gedachte. Dus heeft ons brein een antigif nodig. Dat vond de mens in religie. De kerngedachte van Tiger en McGuire is dat religie het brein troost. Brainsoothing noemen ze het.
Die breintroost bekomt de mens door een triade van religieuze activiteiten. In de eerste plaats is er natuurlijk religieus geloven. Het brein zoekt antwoorden op talloze open en soms zelfs niet eens beantwoordbare vragen. Ook al zijn de antwoorden irreëel – na de dood wacht ons een schitterende hemelpoort, of een schare maagden, of komen we door reïncarnatie weer tot leven in een andere gedaante – ze stellen de gelovige gerust. Naast het geloven is er de socialisatie. De gelovige ageert niet als individu maar als lid van een gemeenschap. Samen geloven versterkt niet alleen de religieuze gevoelens en overtuigingen, maar zorgt er – ten minste tijdelijk – ook voor dat iedereen gelijk is. De CEO die een eredienst bijwoont, is de gelijke van de man die elke dag de parkeerplaats van zijn bedrijf bewaakt. De triade wordt vervolledigd door talloze rituelen en insignes die het irreële tastbaar en dus dichterbij brengen. Ze scheppen orde in een onoverzichtelijke, chaotische wereld en begeleiden dé grote momenten van het leven: de geboorte, de stap naar volwassenheid, het huwelijk en de dood.

Evolutionair voordeel
Het brein speelt bij dit alles een hoofdrol. Met fMRI-scans is bijvoorbeeld aangetoond dat wanneer mensen geconcentreerd bidden, welbepaalde gebieden in het brein extra worden geactiveerd. Ook is – onder meer bij mediterende monniken - aangetoond dat religieuze en mystieke ervaringen de hoeveelheid serotonine in ons brein verhogen. We mogen gerust stellen dat kleine en grote kerken, tempels en moskeeën ook vandaag nog serotoninefabrieken zijn. En dat het, gelet op de vele ‘klanten’ die ze tellen, eigenlijk multinationals zijn.
Niet alleen gelovigen, maar – en dat is Tigers en McGuires grote verdienste – ook ongelovigen lezen in Het goddelijke brein hoe religies het brein troosten. Dat ze dat na eeuwen van geloven nog altijd doen, bewijst volgens beide auteurs dat religies de mens evolutionair voordeel hebben geboden en nog altijd bieden. Anders waren ze al lang uitgestorven. U hoeft hun betoog niet te geloven, maar voor velen zal het in elk geval plausibel klinken.

Lionel Tiger en Michael McGuire. Het goddelijke brein. Het evolutionaire nut van religie. Lannoo, 24,99 euro, ISBN 9789020995404

Klik hier om dit boek te bestellen bij Cosmox

De voorpublicatie in het arpilnummer van Eos, nr. 4 2011, komt uit 'Het boek van leven en dood' van Hendrik Cammu.

Hendrik Cammu, Uitgeverij: Borgerhoff En Lamberigts, ISBN 9789089311672

Klik hier om dit boek te bestellen bij Cosmox

Dit boek is extra lectuur bij het artikel 'Europese bossen klimmen uit het dal' in Eos nr. 4, april 2011.

Bart Muys, Frits Mohren, Jan Ouden, Kris Verheyen, Acco, Uitgeverij, ISBN 9789033477829

Klik hier om dit boek te bestellen bij Cosmox

Dit boek is verdere lectuur bij het artikel 'Eén aarde volstaat' van Rypke Zeilmaker, in Eos nr. 3, maart 2011.

Uitgeverij WPG/Ludion, ISBN 9789055447558

Klik hier om dit boek te bestellen bij Cosmox

Dit boek is verdere lectuur bij het artikel 'Eén aarde volstaat' van Rypke Zijlmaker, Eos nr. 3, maart 2011.

Peter Tom Jones, Vicky de Meyere, uitgeverij Jan Van Arkel, ISBN 9789062244997

Klik hier om dit boek te bestellen bij Cosmox

Een artikel in Eos over evenwichtsonderzoek bij astronauten hielp een patiënte van haar evenwichtsstoornissen af én resulteerde in een van de meest complete boeken ooit over ons evenwichtssysteem.

In het zomernummer van 2006 verschijnt in Eos het artikel 'Evenwichtsonderzoek op volle toeren'. Het gaat over AUREA, voluit het Antwerp Universitair centrum voor Evenwicht en Aerospace, dat verbonden is aan de afdeling neus-, keel- en oorziekten van het Universitair Ziekenhuis in Antwerpen. Hoogleraar medische fysica Floris Wuyts heeft er net de Short Arm Human Centrifuge geïnstalleerd, een gigantisch toestel met een diameter van 6 meter waarmee zwaartekracht kan worden opgewekt en waarmee tot eind van dat jaar zal worden onderzocht wat een lang verblijf in de ruimte met het evenwichtssysteem van astronauten doet.

Van het kastje naar de muur
Rond diezelfde tijd zit Tania Stadsbader ontredderd te googelen. Ze wordt al vijftien jaar geplaagd door heel plotse en intense aanvallen van duizeligheid, die ze zelf omschrijft als ‘ronddraaien in een wasmachine op volle toeren nadat iemand je hoofd gemeen en onverwachts achterover heeft getrokken’. Haar aanvallen gaan vaak gepaard met hevige misselijkheid, braakneigingen, overgevoeligheid voor licht en geluid, een gespannen nek en een druk in het hoofd en achter de ogen. Soms blijft de miserie beperkt tot een paar dagen. Andere keren blijft de duizeligheid wekenlang sluimerend aanwezig en is het vooral de angst om wat komen gaat die haar het meest parten spelen.

Alle artsen die ze opzoekt, sturen haar van het kastje naar de muur. Hyperventilatie, een mogelijke hersentumor, het syndroom van Ménière, een lui evenwichtsorgaan, hormonen, vermoeidheid, stress, disharmonie in de nek: het passeert allemaal de revue, maar niemand slaagt erin haar van haar aanvallen af te helpen. In haar wanhoop probeert ze het zelf uit te zoeken en komt ze al surfend bij het Eos-artikel terecht. Ze leest er hoe Antwerpen een van de weinige centra in de wereld heeft waar alle onderdelen van het evenwichtsorgaan apart kunnen worden onderzocht, terwijl de meeste centra alleen over een standaard draaistoel voor evenwichtsonderzoek beschikken waarmee ze niet meer dan een vijfde van het evenwichtorgaan kunnen onderzoeken. Dat had niemand haar in de voorbije vijftien jaar ooit verteld.

Sneeuwbol
Hoewel haar huisarts er niet veel vertrouwen in heeft en denkt dat het vooral ‘commercie’ is, neemt Tania Stadsbader contact op met Floris Wuyts. Ze wordt meteen uitgenodigd voor een onderzoek en na amper vijftien minuten en een test met een videobril krijgt haar probleem eindelijk een naam: BPPV of Benigne Paroxysmale Positionele Vertigo, een goedaardige, plots opkomende duizeligheid die opduikt in een bepaalde lichaamshouding.

De klachten waar Stadsbader al jaren mee kampt, worden veroorzaakt door calcietkristalletjes die in een onderdeel van haar evenwichtsorgaan zijn losgekomen en op een verkeerde plaats zijn terechtgekomen. Alsof je een sneeuwbol schudt om de kunstmatige sneeuwvlokjes te laten opdwarrelen, maar ze op een totaal verkeerde plek neervallen. Wuyts slaagt er snel in de kristalletjes aan de hand van het Epleymanoeuvre – bewegingen van het hoofd – weer op hun plaats te brengen. Hoewel Stadsbader nadien nog enkele keren hervalt en een operatie moet laten uitvoeren om te voorkomen dat de kristalletjes opnieuw op de dool gaan, geraakt ze uiteindelijk van haar probleem verlost.

Om te voorkomen dat lotgenoten eenzelfde lijdensweg moeten afleggen voor ze aan correcte informatie raken over hun probleem, besluit Stadsbader om samen met Wuyts een boek te schrijven. Zij belicht het probleem vanuit het standpunt van de patiënt, hij geeft een complete uitleg over hoe ons evenwichtssysteem werkt, wat er zoal fout kan lopen en wat de mogelijke oplossingen zijn. En dit in een begrijpelijke taal voor leken. Verder wist Stadsbader diverse onderzoekers, artsen en paramedici uit België en Nederland die ze in haar zoektocht naar een oplossing heeft ontmoet, te overtuigen een bijdrage over duizeligheid en evenwichtsstoornissen te leveren, elk vanuit hun invalshoek. Helemaal aan het eind van het boek komt nog een aantal lotgenoten kort aan het woord en krijgt u een greep uit het aanbod aan zelfhulpgroepen. Kortom, een boek dat u veel meer informatie geeft over evenwichtsproblemen dan wat u standaard van een arts krijgt en waarmee Stadsbader hoopt te voorkomen dat iemand nog de raad krijgt ‘ermee te leren leven’. – EV

Tania Stadsbader en prof. dr. Floris Wuyts, Dizzy me, leven met evenwichtsstoornissen, Academic & Scientific Publi-shers, 24,50 euro, ISBN 9789054878018

Klik hier om dit boek te bestellen bij Cosmox

Een beeld zegt meer dan duizend woorden. En dat geldt zeker voor de technische tekeningen die Eric Verdult de afgelopen tien jaar heeft gemaakt. In dit boek krijgt u een greep uit zijn mooiste illustraties, waarvan de meeste eerder al verschenen in technologietijdschriften. Dat Verdult houdt van zijn werk is duidelijk. Als je bijvoorbeeld ziet hoe hij het principe van de zweeftrein uitlegt, een trein die niet rijdt op wielen maar zweeft boven een magnetisch veld, dan lijkt het wel alsof hij het systeem volledig uit elkaar heeft gehaald om precies te snappen hoe het werkt om dat vervolgens exact te kunnen overbrengen naar lezers zonder voorkennis. Het lijkt wel een les techniek, ook al koos hij twintig jaar geleden voor studies werktuigbouwkunde in plaats van geschiedenis, omdat hij geen zin had om voor de klas te staan. Van bouwwerken zoals het gemoderniseerde station Antwerpen Centraal, tot natuurfenomenen zoals een tsunami, van futuristische wetenschap zoals de bionische mens tot technische hulpmiddelen in de topsport: alles wordt meteen duidelijk aan de hand van zijn ingenieuze tekeningen.

De mooiste technische illustraties, Eric Verdult, Veen Magazines, 32,50 euro, ISBN 9789085713791

Klik hier om dit boek te bestellen bij Cosmox

De tweede wet van de thermodynamica, de chaostheorie en concepten als energie en symmetrie hebben alvast één ding met elkaar gemeen: ze laten zich niet zo makkelijk uitleggen. Maar soms slaagt iemand er toch in om begrippen uit de natuurwetenschap zo kernachtig en helder te duiden ‘dat het kwartje valt’. Vallende kwartjes is een bloemlezing van dat soort teksten, geordend volgens de manier van uitleggen. Populair zijn gedachte-experimenten – waarin naast de kat van Schrödinger ook konijnen, kerktorens en chinezen figureren – en analogieën – wie vermoedde een link tussen evolutie en toetsenborden of tussen informatica en kapsalons? Maar ook proefjes – wat gebeurt er als je onder iets blaast? –, het weergeven van een denkproces of gewoon een heldere uitleg kunnen tot een aha-erlebnis leiden. Bas Haring, bijzonder hoogleraar in het uitleggen van wetenschap aan de Universiteit van Leiden, en wetenschapsjournaliste Ionica Smeets bundelden in dit boekje de verhelderendste, origineelste en grappigste passages uit het werk van een gevarieerde lijst wetenschappers, schrijvers en journalisten.

Een slimme selectie van leesbare wetenschap, Ionica Smeets en Bas Haring, Nijgh & Van Ditmar, 14,95 euro, ISBN 9789038893853

Klik hier om dit boek te bestellen bij Cosmox

Na een lange periode van relatieve stabiliteit nam het aantal Amerikanen met overgewicht vanaf de jaren 1980 abrupt toe, en ook in andere landen is overgewicht een groeiend probleem. David A. Kessler, arts en ex-adviseur voor het ministerie van Voedsel en Geneesmiddelen, gaat in dit boek na hoe dat komt. Geïnspireerd door persoonlijke ervaringen en getuigenissen van vrienden en kennissen die elke dag worstelen met de drang om te eten, probeert hij te achterhalen hoe eten tot een verslaving kan uitgroeien. Kessler legt uit hoe de voedselindustrie eten onweerstaanbaar maakt, door te sleutelen aan de samenstelling ervan – met suiker, zout en vet als gouden combinatie – en met de juiste reclame, wat dat in ons lichaam teweegbrengt en hoe we ons daartegen kunnen verzetten.

Hoe de voedselindustrie schade toebrengt aan onze gezondheid, David A. Kessler, Contact, 21,95 euro, ISBN 9789025435523

Klik hier om dit boek te bestellen bij Cosmox